Wij zijn het die de geschiedenis schrijven

 

Met een zekere regelmaat schrijft Robbert Dijkgraaf korte, zonder uitzondering uitstekende, essays in de NRC. Zijn essay van 7 februari jl, De integraal van de geschiedenis, heb  ik een tijdje laten liggen om er op te kauwen. Dijkgraaf is om zin  rol als minister van onderwijs weleens bekritiseerd maar daarover heb ik geen mening, ik heb me nooit voor het onderwijsveld geïnteresseerd en beperk me tot de gedachte dat vrij en objectief onderwijs zonder beperkingen een voorwaarde is voor een gezonde en beschaafde samenleving. Maar hoe je zoiets moet bewerkstelligen, daar ga ik geen gedachten aan besteden.

 

Terug naar de integraal. Dijkgraaf schetst twee manieren om naar de geschiedenis te kijken: Tolstoi en Dostojevski. Tolstoi interesseerde zich niet voor de grote mannen van de geschiedenis maar juist voor het samenspel van de individuele acties van tienduizenden soldaten in de chaos van de strijd. Zij bepaalden de afloop en niet  Napoleon. Of zoals Kousbroek het formuleerde: het fluitje van de conducteur zet de trein niet in beweging. Tolstoi gebruikte een term uit de wiskunde om zijn benadering te typeren. De wetten van Newton en Leibniz voorspellen de toekomst niet met één grote sprong, maar door steeds een heel klein stapje vooruit in de tijd te gaan. De uitkomst van de geschiedenis is de integraal van ontelbare, kleine individuele gebeurtenissen. Dostojevski, aldus Dijkgraaf, geloofde meer in de irrationele zigzaglijn. Hij keek vooral naar het innerlijk, de koortsachtige binnenwereld van het individu. Voor hem is geschieden i meen reeks psychologische uitbarstingen. 

Die literaire tweestrijd staat voor een debat tussen het reductionisme en emergentie. De reductionist probeert de wereld te begrijpen door alles terug te brengen tot de elementaire bouwstenen en hun wisselwerkingen. Bij emergentie ontstaat er iets nieuws door de interactie van miljarden kleine deeltjes. Watermoleculen zijn niet vloeibaar maar ontelbare hoeveelheden van diezelfde moleculen leiden tot een vloeistof. Dat is emergentie bij uitstek. Democritus zei al meer dan tweeduizend jaar geleden: "Volgens afspraak is er kleur, volgens afspraak zoet, volgens afspraak bitter, maar in werkelijkheid zijn er alleen atomen en lege ruimte". 

Als Tolstoi gelijk heeft en de geschiedenis is daadwerkelijk de integraal van miljarden kleine handelingen, dan is niemand van ons een passieve toeschouwer. Ik moet zeggen dat ik dat een heel aantrekkelijke gedachte vind waarover ik nog lang niet uitgepiekerd raak. Dijkgraaf: "De echte geschiedenis wordt uiteindelijk door ons allen geschreven".  

László Krasznahorkai en Bela Tarr

 

Gisteren bezochten wij filmhuis Focus in Arnhem dat  naar aanleiding van diens recente verscheiden aandacht besteedde aan de Hongaarse cineast Bela Tarr (1955-2026): Werckmeister Harmoniak. De verfilming van De melancholie van het verzet van László Krasznahorkai (1954). Een werkelijk schitterend boek waarvan u een bespreking kunt lezen als u op de link klikt. voor mij behoort Krasznahorkai tot de grote schrijvers van dit tijdsgewricht.Niet voor niets ontving hij de Nobelprijs voor Literatuur in 2025. Zijn boeken lezen is een bijna hallucinante ervaring, de schrijver stelde mij nooit teleur.

Krasznahorkai en Bela Tarr hebben veelvuldig samengewerkt en dat heeft tot zulke prachtige films geleid als Sátántangó, een film van bijna zevenenhalf uur, The Turin Horse en dit Werckmeister Harmoniak. Beide mannen leken wel een siamese tweeling, er is, althans wat mij betreft, geen verschil in beleving tussen het lezen van het boek of het kijken naar de gelijknamige film. Ik zou beide betoverend willen noemen, kennelijk ben ik zeer ontvankelijk voor de taal van zowel de schrijver als de cineast. Ook hun samenwerking met componist Mihály Vig mag niet onvermeld blijven. Vig weet precies die toon te realiseren die bijna perfect de geest van die films vertolkt. Zijn repertoire of vocabulaire blijkt tamelijk beperkt te zijn maar dat neemt niet weg dat zijn muziek naadloos bij de films past.

Als u een bijzondere literaire ervaring wilt ondergaan, lees dan Karsznahorkai of kijk naar de films van Bela Tarr. U moet wel een geduldig mens zijn en de tijd nemen. Ik heb Sátánstangó in één ruk uitgekeken, het kostte me een hele dag maar het was een onvergetelijke en fantastische ervaring.