Met een zekere regelmaat schrijft Robbert Dijkgraaf korte, zonder uitzondering uitstekende, essays in de NRC. Zijn essay van 7 februari jl, De integraal van de geschiedenis, heb ik een tijdje laten liggen om er op te kauwen. Dijkgraaf is om zin rol als minister van onderwijs weleens bekritiseerd maar daarover heb ik geen mening, ik heb me nooit voor het onderwijsveld geïnteresseerd en beperk me tot de gedachte dat vrij en objectief onderwijs zonder beperkingen een voorwaarde is voor een gezonde en beschaafde samenleving. Maar hoe je zoiets moet bewerkstelligen, daar ga ik geen gedachten aan besteden.
Terug naar de integraal. Dijkgraaf schetst twee manieren om naar de geschiedenis te kijken: Tolstoi en Dostojevski. Tolstoi interesseerde zich niet voor de grote mannen van de geschiedenis maar juist voor het samenspel van de individuele acties van tienduizenden soldaten in de chaos van de strijd. Zij bepaalden de afloop en niet Napoleon. Of zoals Kousbroek het formuleerde: het fluitje van de conducteur zet de trein niet in beweging. Tolstoi gebruikte een term uit de wiskunde om zijn benadering te typeren. De wetten van Newton en Leibniz voorspellen de toekomst niet met één grote sprong, maar door steeds een heel klein stapje vooruit in de tijd te gaan. De uitkomst van de geschiedenis is de integraal van ontelbare, kleine individuele gebeurtenissen. Dostojevski, aldus Dijkgraaf, geloofde meer in de irrationele zigzaglijn. Hij keek vooral naar het innerlijk, de koortsachtige binnenwereld van het individu. Voor hem is geschieden i meen reeks psychologische uitbarstingen.
Die literaire tweestrijd staat voor een debat tussen het reductionisme en emergentie. De reductionist probeert de wereld te begrijpen door alles terug te brengen tot de elementaire bouwstenen en hun wisselwerkingen. Bij emergentie ontstaat er iets nieuws door de interactie van miljarden kleine deeltjes. Watermoleculen zijn niet vloeibaar maar ontelbare hoeveelheden van diezelfde moleculen leiden tot een vloeistof. Dat is emergentie bij uitstek. Democritus zei al meer dan tweeduizend jaar geleden: "Volgens afspraak is er kleur, volgens afspraak zoet, volgens afspraak bitter, maar in werkelijkheid zijn er alleen atomen en lege ruimte".
Als Tolstoi gelijk heeft en de geschiedenis is daadwerkelijk de integraal van miljarden kleine handelingen, dan is niemand van ons een passieve toeschouwer. Ik moet zeggen dat ik dat een heel aantrekkelijke gedachte vind waarover ik nog lang niet uitgepiekerd raak. Dijkgraaf: "De echte geschiedenis wordt uiteindelijk door ons allen geschreven".
Geen opmerkingen:
Een reactie posten