Odyssee

 

Het is 1962, timide en bedeesd betreed ik de eindeloze gangen van het donkere gymnasium in Heeswijk-Dinther. Vijf keer per dag bezoek ik noodgedwongen de kapel en ik realiseer me al in die eerste dagen voor het eerst dat ik in een wrang theater terecht ben gekomen. In de vroege ochtend met nog zo'n honderd of wat medestudenten aan de lange eettafels die door magere en zielloze verdorde broeders van droog brood en kale jam werden voorzien, waterige thee en voor de rest je bek houden. Mijn eerste kennismaking met het Grieks en zodra we het alfabet machtig waren volgden al ras de eerste leesoefeningen. In de Odysseia van Homerus, ἄνδρα μοι ἔννεπε ofwel 'andra moi ennepe', 'bezing mij de man'. Zeven lange jaren bracht ik verplicht door op die nare school. Ik was er nooit gelukkig en kan me niet herinneren er ooit hard gelachen te hebben. Mijn leraren klassieke talen in al die lange jaren waren allen priester, kleurloze mannen bijna zonder eigen identiteit. Van een enkeling vermoedde ik later dat hij de schoonheid van de taal van zijn dichters wel apprecieerde maar ze slaagden er nooit in iets van enthousiasme bij ons, de leerlingen, teweeg te brengen. Nu zijn we meer dan zestig jaar verder en ik heb in de tussentijd wel vaker overwogen die Homerus toch nog eens te gaan lezen, in een goede vertaling, van Imme Dros bijvoorbeeld. Maar het kwam er nooit van.

Aangezien ik aardig wat films van Christopher Nolan zag, besloot ik ook zijn jongste film, Odysseus te gaan zien. Hij trok er een kleine drie uur voor uit. Nolan weet hoe hij een verhaal moet vertellen. En veel van wat ik voorbij zag komen herkende ik onmiddellijk want Homerus heeft destijds op mij wel degelijk een onuitwisbare indruk gemaakt. En zo keek ik naar de cycloop, Kirke, Calypso, het paard van Troje, de sirenen, Telemachus en Penelope, dit keer door de ogen van Christopher Nolan. Odysseus deed ruim twintig jaar over de terugkeer naar zijn huis op Ithaca, een reis die hij bij gunstig weer in twee weken had kunnen volbrengen. Zo'n geweldig zeeman was hij kennelijk niet, ook al moeten we onmiddellijk erkennen dat de goden het hem ook niet gemakkelijk maakten. Zijn straf voor de vernietigende moordpartij op de bewoners van Troje?

Odysseus moest erkennen dat het meeste geweld uiteindelijk voorkomen had kunnen worden maar de man laat zich verblinden door machtswellust, wraak en geregeld ook zijn pik. Al met al zijn we sinds Homerus zijn epos optekende niets opgeschoten. Odysseus en Penelope droomden aan het einde van de film weliswaar hardop over een beschaving die misschien wel overeind zou kunnen blijven en verder tot bloei zou kunnen komen maar u en ik weten wel beter. Christopher Nolan had hier wel wat cynischer mogen zijn, wat mij betreft. Maar ja, hij is en blijft een Engels-Amerikaans filmmaker, melodrama ligt altijd op de loer.

Was dit nu een goede film? Ja en nee. Ja, het was een goede film vanwege het filmisch epos dat Nolan ons opdiende, hij kan dat als geen ander, Spielberg is er niets bij. En in Hoytema heeft hij een cameraman die de meest fantastische beelden weet te realiseren, ook dat is onovertroffen. En zoals ik al zei, Nolan kan een verhaal vertellen en hij is er geslaagd uit de Odyssee een paar prachtige krenten te pikken om die in schitterende beelden aan ons te tonen. En Ludwig Göransson componeerde prachtige muziek bij deze rolprent.

Wat mij echter minder beviel was het zware Amerikaanse accent dat deze film tekende. Er zitten wel een aantal anachronismen in de film en de keuze voor het Amerikaans als voertaal is een van de grote zwaktes. In een van de laatste shots van de film, als Odysseus zo'n beetje het hele leger aan bewonderaars van Penelope uitmoordt, komt Telemachus zijn vader te hulp en roept hem aan als 'dad' en dat klonk op dat moment alleen maar potsierlijk. En ofschoon Matt Damon zich kranig weerde, bleef ik hem toch vooral als Amerikaans acteur ervaren, ik zag hem eerder als revolverheld dan als Odysseus. Nee, dit had een onvergetelijke film kunnen worden als Nolan had gekozen voor het Grieks als voertaal en voor Griekse acteurs. Maar zo'n film zou nooit gefinancierd kunnen worden. En tot slot kon het einde me bepaald niet bekoren: Odysseus wordt verbannen vanwege het uitmoorden van al die mannen die naar de hand van zijn vrouw dongen en zeilt met zijn echtgenote naar het verre westen en samen dromen ze van een eindeloze beschaving die aan de horizon gloort. Maar zo is niet de tijd waarin wij leven, dit is de tijd van Trump en Musk. Maar of we nu naar Odysseus kijken of naar Star Wars, wij moeten goed begrijpen dat het goede altijd overwint en dat dat goede alleen maar Amerikaans kan zijn. Kortom, een indrukwekkende film maar aan het eind word je toch nog op het verkeerde been gezet.