Het menselijke kwaad

 

Strafrechtfilosoof Klaas Rozemond schreef een buitengewoon interessant en naar mijn idee ook zeer belangrijk boek over hoe we het kwade in de mens en de onmiddellijke gevolgen daarvan in misdadige handelingen kunnen interpreteren en analyseren. Hij zet zijn betoog op aan de hand van de karakterisering van Adolf Eichmann door Hannah Arendt: het banale kwaad.

Waarom dit belangrijk zou zijn? Denk maar eens aan Guantanamo Bay of Abu Graib, denk aan de door Nederland zo nadrukkelijk afgewezen repatriëring van moeders en kinderen uit de Isis-gebieden, denk aan de berechting van moslimextremisten die afschuwelijke misdaden uit naam van hun geloof begaan. Hoe afschuwelijk die misdaden vaak ook zijn en hoe nadrukkelijk die ook lijken te schreeuwen om een oog-om-oog-tand-om-tand-reactie, we zijn het aan onszelf en onze beschaving verplicht om ook zulke kwaaddoeners op een humane en consistente manier te berechten.

Over de zaak Eichmann valt nog veel te lezen en te bestuderen. Op dit moment lees ik Eichmann in Argentinië van de Duitse filosoof Bettina Stangneth en wellicht dat ik me ook nog eens zet aan de biografie van deze Duitse nazi van David Cesarani. In de tussentijd heeft Klaas Rozemond met dit Het menselijke kwaad een zeer leesbare en uitputtende studie geschreven vanuit de invalshoek van strafrechtfilosofie. Stevig kost, dat wel maar hoogst interessant. Bent u geïnteresseerd in mijn bespreking van dit boek, klik dan hier.

De onzorgvuldigheid van de schriftstellers

 

Lezend in Het menselijke kwaad van Klaas Rozemond word ik weer eens geconfronteerd met het verhaal van Kaïn, u weet wel, de oudste zoon van Adam en Eva die zijn broer Abel doodt omdat het offer van Abel wél en het offer van Kaïn niét door God werd aanvaard. Jaloezie was het motief voor de eerste moord door de geschapen mens. Dit verhaal, dat natuurlijk begint met de zondeval door Eva, die Adam vervolgens meesleurt in haar onheil, wordt zoals u weet verteld in Genesis, het eerste bijbelboek.

Maar er zitten nogal wat haken en ogen aan dat verhaal. Noemt het dichterlijke vrijheid. Maar als de discrepanties te groot worden blijft er teveel over dat nog verklaard moet worden. Daardoor komt het hele principe van een schepping op drijfzand te rusten. Nu hebben mensen met een minimum aan verstand allang begrepen dat er van een schepping nooit sprake is geweest maar er zijn nog hele volksstammen die er heilig in geloven.

Na het doden van zijn broer verlaat Kaïn het ouderlijk huis en verwekt hij bij zijn vrouw een zoon, Henoch. En hij sticht een stad die hij naar zijn zoon noemt. En god geeft hem het wat wij nu een Kaïnsteken noemen waardoor niemand hem omwille van zijn wandaad zal doden.

Maar als Adam en Eva de eerste mensen waren, die twee zonen op de wereld zetten, waar kwam dan die echtgenote voor Kaïn vandaan? En als Kaïn zijn ouders verlaat om eindelijk eens op zichzelf te gaan wonen of uit schaamte voor zijn broedermoord, waarom zou hij in vredesnaam een stad stichten? Voor wie? Waar kwamen die stadsbewoners opeens vandaan? En waar kwamen opeens al die mensen vandaan die de dood van Abel zouden willen wreken? En hoe zag dat Kaïnsteken er eigenlijk uit? Ik lees op verschillende plaatsen dat het om doorlopende wenkbrauwen zou gaan!

U ziet, hersenkrakers te over. De schrijvers van het boek Genesis maakten zich daar geen zorgen over en vonden dit soort spitsvondigheden kennelijk alleen maar lastig. Ik heb er dat boek Genesis nog eens op nagelezen (ja, deze atheïst beschikt inderdaad over een bijbel), vijftig hoofdstukken in iets meer dan veertig pagina's, maar werd niets wijzer. Genesis beperkt zich in 4:17 tot de volgende tekst: "En Kaïn bekende zijne huisvrouw (de schrijvers vonden het niet nodig haar een naam te geven) , en zij werd bevrucht en baarde Henoch; en hij bouwde eene stad, en noemde den naam dier stad naar den naam zijns zoons Henoch". Vervolgens wordt er stevig op los gebaard en al snel doet in 4:19 de veelwijverij zijn intrede. Een zwaar beroep op intellect wordt er niet gedaan in dit eerste bijbelboek. Verbeeldingsvermogen, daar draait het om.

U begrijpt natuurlijk wel dat het knap lastig was voor Kaïn aan te voelen dat zijn broedermoord moreel onbetamelijk was. Er was immers nog helemaal geen gemeenschap die een moraal had kunnen ontwikkelen. Toch vreest Kaïn gedood te zullen worden door medeburgers. Maar die waren er nog helemaal niet! Ook waarom god hem het Kaïnsteken geeft waardoor hij niet gedood zal worden door zijn naasten (die er, ik herhaal het nog maar eens, nog helemaal niet waren) blijft zonder ook maar de geringste toelichting.

Alleen bescheidenheid kan de menselijke soort redden

 

Op dit moment lees ik Het menselijke kwaad van de filosoof en strafrechtwetenschapper Klaas Rozemond. Een razend interessant boek dat zich geheel concentreert op het proces Eichmann en dan met name de visie en het commentaar daarop van Hannah Arendt. Ik kom hier binnenkort uitvoerig op terug. 

Daarnaast is er een interessant boek verschenen van de Belgische filosoof en hispanist Peter Venmans onder de titel De ontdekking van de wereld. Ook dit boek gaat over Hannah Arendt. Ook daar kom ik binnenkort op terug. Wel nu alvast een citaat van Karl Popper uit dit laatste boek waarmee hij de wereld wil beschermen tegen grote ideologieën die vroeger of later ontaarden zullen:

"Als we de wereld niet opnieuw in het ongeluk willen storten, moeten we onze dromen over het gelukkig maken van de wereld opgeven. Maar we moeten desondanks toch wereldverbeteraars blijven – maar bescheiden wereldverbeteraars. We moeten ons tevreden stellen met de nooit eindigende taak het lijden te verminderen, vermijdbaar kwaad te bestrijden, misstanden op te ruimen; en daarbij moeten we steeds de ogen open houden voor de onvermijdelijke ongewilde gevolgen van ons ingrijpen, die we nooit geheel kunnen voorzien en die maar al te vaak de balans van onze verbeteringen passief doet staan.”

Naar aanleiding van deze literatuur bekeek ik twee documentaires. De eerste was The specialist, een indrukwekkende documentaire over het proces Eichmann van Rony Brauman en Eyal Sivan. De tweede documentaire is getiteld Hannah Arendt met Barbara Sukowa in de hoofdrol en is van Margarethe von Trotta. Een prachtige film over een van de meest intrigerende vrouwen van de vorige eeuw.