Als smeltende poolkappen

In een artikel in de NRC van 20 april verzet filosoof Sebastien Valkenberg zich tegen de gedachte dat de aantrekkingskracht van de radicale islam op moslimjongeren zou zijn ingegeven door de ideologische leegte van de westerse cultuur. Hij wijst erop dat je - uitgaande van alle criteria die momenteel en vogue zijn - voor geluk wel degelijk in het westen moet zijn. Denk maar aan die honderdduizenden die elk jaar een buitengewoon gevaarlijke overtocht van Afrika naar Europa trotseren. Dat niet iedereen gelukkig is, laat zich raden en we zouden er slecht voor staan als inderdaad iederéén hier gelukkig zou zijn. Maar dat een groep moslimjongeren zich hier niet thuis voelt is nog geen aanleiding tot cultureel masochisme. Aldus Valkenberg.

Op zich ben ik dat geheel met hem eens maar realiseer me ook dat daarmee niet alles is gezegd. In de NRC van 18 april wijst Geert Mak er terecht op dat in vroegere tijden de traditionele elites, elk op hun eigen manier, deel uitmaakten van de vertrouwenssamenleving die Nederland ooit was. Daarvan is nu echter geen sprake meer. De elites uit deze tijd worden voornamelijk gevormd door wat Mak "getalenteerde stijgers" noemt. Mak hierover:

"De zelfverzekerde leefsfeer van een noblesse oblige hebben deze stijgers nooit meegekregen. Wat nu telt zijn vooral eigen keuzes en prestaties, de eigen show - ook al bouwt men in werkelijkheid eindeloos voort op de inspanningen van anderen. Het is een in zichzelf rondzingend denksysteem dat buitengewoon verslavend is en tegelijk zeldzaam vervreemdend. Je ziet het in de bancaire sector in extreme mate, maar ook overal elders".

Een scherpe analyse wat mij betreft en Mak vervolgt met de constatering dat deze elites vooral door angst worden gedreven. Wie hoog stijgt, kan diep vallen en alleen al daarom is een dik kussen nodig voor het geval dat...
En als het erom gaat te kiezen tussen de met de mond beleden principes en het comfort van een stilzwijgend conformisme, tja, dan kiest men uiteindelijk voor het laatste, aldus Mak: ja, elite corrumpeert. Een laatste citaat uit dit uitstekende artikel:

"Een goede elite erkent dat ze een elite is, en dat 'noblesse oblige', in de breedste zin van het woord. Nog altijd. Kwaliteit, empathie en courage, ja, die hebben wij als elite, in deze tijd nodig. Maar de grootste van deze drie is courage". 

Ik wil hier toch graag aan toevoegen dat het onze moderne elites aan alle goede eigenschappen ontbreekt. Onze maatschappelijke en bestuurlijke elites - zowel in de politiek als in het bedrijfsleven - hebben iedere geloofwaardigheid verloren. En die geloofwaardigheid hebben ze helemaal zelf tot aan de grond toe afgebroken. En het is begonnen toen ze de bijl aan de wortel van de solidariteit zetten.

Dat geluk waar Valkenberg zo hoog van opgeeft is niet meer dan een statistische waarde. Het is vooral het geluk van de individuele mens die het woord solidariteit even uit zijn vocabulaire schrapte. Maar statistieken kunnen niet verhelen dat onze samenleving wel degelijk een afbrokkelende samenleving is, desintegrerend als smeltende poolkappen. Met dank aan onze elites.

Dat grote groepen jongeren - en zij niet alleen - zich hier steeds minder op hun gemak gaan voelen is logisch. Dat een grote groep moslimjongeren zijn toevlucht neemt tot de radicale islam is een apart fenomeen, dat maar zeer ten dele iets van doen heeft met onze falende elites.

Exegese nul schreeuwt om een islamitische paus

Ik schrijf hier wel eens onaardig over filosoof en schrijver Sebastien Valkenberg maar dit keer kan ik hem alleen maar prijzen om zijn artikel in de NRC van 13 januari Nee, godsdienst valt niet zomaar vrij te pleiten getiteld.

In dit artikel verzet hij zich terecht tegen de religiespecialiste Karen Armstrong. Hij baseert zich daarbij onder meer op Paul Cliteur die in Het monotheïstisch dilemma schrijft: "Als religie met iets goeds verbonden lijkt, dan drukt zich daarin de 'ware aard' van religie uit. Lijkt religie verbonden met iets moreel verwerpelijks, dan is dat altijd te wijten aan 'iets anders dan de religie zelf' (fundamentalisme, gevaarlijke gekken, politieke ontwikkelingen enzovoorts)".

We vergeten bij dit alles een ding: een van de redenen dat het katholieke geloof niet (meer) tot oorlog en verderf leidt is gelegen in het feit dat het katholicisme is ingebed in een officiële kerk, een professionele organisatie die (onder meer) als enige instantie bij monde van de plaatsvervanger van god op aarde, de paus, gemachtigd is uitspraken te doen over de enig juiste interpretatie van de kerkelijke leer of de heilige geschriften. Met een duur woord noemen we dat exegese. Ook al gaat het langzaam en stroef, zo'n centrale figuur blijkt uiteindelijk aanspreekbaar op zijn medeverantwoordelijkheid voor het wel en wee van gelovigen en ongelovigen. Zonder de kerk en de paus was het christendom vrijwel zeker net zo'n rampzalig amalgaam als de islam in deze tijden.

In de islam ontbreekt zo'n officiële organisatie en lijkt het alsof iedere al dan niet geletterde imam, oelama of groot-moefti zijn eigen draai aan de interpretatie van apocriefe geschriften mag geven. Dit leidt in de praktijk tot een "race to the bottom" ofwel: wie blijft zo dicht mogelijk bij de teksten van allah of diens profeet. Exegese nul.

De islam heeft niet één paus maar heeft er wel duizenden. De groot-moefti van Egypte heeft inmiddels al de eerste dreigementen geuit aan de vrijwel volledig onthoofde redactie van Charlie Hebdo in een reactie op het komende nummer. (Als die Sisi zo'n hekel heeft aan de Moslim Broederschap, waarom zet hij die achterlijke groot-moefti dan niet onmiddellijk in het gevang? Nee, dat is niet strijdig met de vrijheid van meningsuiting: de man zaait haat en roept op tot geweld)

Ik zie deze eindeloos in een zwart gat eindigende (gewelds)spiraal voorlopig niet afgebroken. De kans dat moslims het licht gaan zien en beginnen te begrijpen dat alleen een formele organisatie het perverse geweld kan indammen is nagenoeg nihil. Als ik moslim was zou ik me diep schamen voor wat er allemaal namens mijn geloof werd verkondigd en aangedaan. Sterker nog, ik denk dat ik mijn geloof zou laten voor wat het is of niet is: een vrede- en menslievende religie of een angst, haat en verderf zaaiende ideologie, een veelkoppig monster of een baken van licht.

Hoe kun je van niet-moslims verlangen dat ze de ene versie weten te onderscheiden van de andere? Krijgen de grootste schreeuwers niet meestal gelijk?